Op afspraak · Overdinkel, Twente 06-11597472 info@reptilestwente.nl
KennisbankNaar de webshop →
Slangen

Adder

Vipera berus

De enige giftige slang die in het wild in Nederland voorkomt. Herken hem aan de zigzagstreep op zijn rug.

50–70 cm10–20 jaarDag
Blijft thuis
Adder

Over de adder

De adder (Vipera berus) is de enige giftige slang die in het wild in Nederland leeft. Hij is te herkennen aan de donkere zigzagstreep over zijn rug. Mannetjes zijn vaak grijs met een zwarte streep, vrouwtjes bruin met een donkerbruine streep. De pupil van een adder is een verticale spleet.

In Nederland leeft de adder vooral op heidevelden, in hoogveen en langs bosranden, bijvoorbeeld in Drenthe en op de Veluwe. Op zonnige ochtenden ligt hij graag op te warmen. In de winter houdt hij een winterslaap onder de grond. De adder legt geen eieren: de jongen worden levend geboren.

Een adder valt mensen niet aan. Hij vlucht liever of blijft stil liggen. Een beet is pijnlijk en je moet er altijd mee naar een arts, maar voor gezonde volwassenen is die zelden levensgevaarlijk. Kom je een adder tegen? Blijf op afstand en laat hem met rust. De adder is een beschermde soort.

Leefgebied

De adder komt oorspronkelijk uit Europa en Azië, ook Nederland. Heide, hoogveen en bosranden, dag actief.

Wat eet hij?

Muizen, kikkers en hagedissen.

Hoe groot wordt hij?

5 weetjes voor je spreekbeurt

  1. De adder is de enige giftige slang die in het wild in Nederland voorkomt.
  2. Je herkent hem aan de zigzagstreep op zijn rug.
  3. Adders leggen geen eieren: de jongen worden levend geboren.
  4. In de winter houdt de adder een winterslaap onder de grond.
  5. Zie je een adder? Blijf op afstand en laat hem met rust. Hij is beschermd.

Gebruik deze weetjes gerust voor je spreekbeurt of werkstuk over de adder.

Verzorging

Caresheet adder

Vipera berus · Common European adder, Northern viper, Kreuzotter

Kleine, stevige gifslang en de enige giftige slang die in Nederland in het wild leeft. Beschermd en in Nederland kwetsbaar. Geen soort voor gewone houders: alleen voor ervaren gifslanghouders met een legaal gekweekt dier en een veilige opstelling.

Lengte35–78 cmgemiddeld 55–60 cm; vrouwtjes worden groter dan mannetjes. Pasgeboren jongen 16–18 cm.
LeeftijdIn het wild meestal 10–15 jaaruitzonderlijk ouder. In gevangenschap vaak veel korter.
Actiefdag
Ervaringexpert

⚠ Giftig: ja

Van nature

Verspreiding
Groot deel van Europa (van Groot-Brittannië en Frankrijk tot Scandinavië en Oost-Europa) en verder door Rusland tot Mongolië, Noordwest-China en Noord-Korea. In Nederland op de hogere zandgronden: vooral in Drenthe, Friesland en op de Veluwe, kleinere populaties in Overijssel en Limburg. Niet in de duinen; verdwenen uit onder meer Noord-Brabant, Utrecht, Noord-Holland en Groningen.
Leefgebied
Heide, hoogveen, venen en open plekken en randen van bossen, met een afwisseling van zon, schaduw en dichte begroeiing. Overwintert in vorstvrije holtes onder de grond, zoals konijnenholen of ruimtes tussen boomwortels, vaak op zuidhellingen.
Klimaat
Gematigd tot koud; de soort komt tot boven de poolcirkel voor. Duidelijke seizoenen met een lange winterrust van ongeveer oktober tot maart.
Gedrag in het wild
Overdag actief en zont veel, vooral in het voorjaar. Mannetjes komen in het voorjaar het eerst tevoorschijn, vrouwtjes en jonge dieren 1–3 weken later. Mannetjes vechten in het voorjaar om vrouwtjes ('adderdans'). Jaagt vanuit een hinderlaag. Vlucht meestal en bijt alleen ter verdediging, vooral als hij wordt aangeraakt of vastgepakt.

Huisvesting

Dagca. 20–25 °C(achtergrond), met een duidelijk koelere kant.
Warmteplekca. 30–35 °Cvolwassen adders zoeken buiten een lichaamstemperatuur van rond 33 °C op. Jonge dieren kiezen een lagere temperatuur.
NachtMag 's nachts flink dalennaar kamertemperatuur of iets lager.
Type
bodem
Verlichting en UVB
Dagactieve zonner: daglicht en een warme zonplek zijn belangrijk. De juiste UVB-sterkte voor deze soort is niet goed bekend.
Bodem
Zandige bodem met strooisel, mos of schors; plaatselijk vochtig houden.
Inrichting
Warme zonplek, meerdere schuilplaatsen (warm en koel), dichte (heide)begroeiing als dekking, een waterbak. Terrarium uitbraakveilig en op slot; geen kieren.
Samen houden
Bij voorkeur solitair. In het wild overwinteren adders soms in groepen, maar samen houden geeft risico op stress en voerconflicten.
Winterrust
Ja, noodzakelijk. In het wild ongeveer 5 maanden (ca. oktober–maart) op een vorstvrije plek. In gevangenschap meestal enkele maanden koel en donker, enkele graden boven nul; vorst is dodelijk. Laat vooraf het darmkanaal leeg raken (enkele weken niet voeren) en houd alleen gezonde, goed gevoede dieren in winterrust.

Verzorgen en hanteren

Dagelijks
Controleren of het terrarium dicht en op slot is, temperatuur controleren, water verversen.
Wekelijks
Uitwerpselen en vuil verwijderen met een lange tang of haak, zonder handen in de buurt van het dier.
Vervelling
Hoort in één stuk te gaan; huidresten wijzen op een huisvestingsprobleem.
Hanteren
Niet met de hand hanteren. Werk met een slangenhaak, tang en (bij overzetten) een afsluitbare bak, en werk nooit alleen. Een adderbeet geeft meestal pijn, zwelling en blauwe verkleuring en soms algemene klachten zoals misselijkheid, braken, duizeligheid, ademhalingsproblemen of een lage bloeddruk; ernstige reacties kunnen binnen 1–2 uur optreden. Bij een beet: rustig blijven, de gebeten arm of het been stilhouden, ringen en knellende kleding verwijderen en altijd direct naar een arts of de spoedeisende hulp; bel 112 bij sufheid, braken of benauwdheid. Niet snijden, zuigen of afbinden. Vertel dat het een adder is. Een beet zonder gif komt voor, maar ga toch altijd naar een arts.
Hygiëne
Was na elk contact je handen; reptielen kunnen salmonella dragen.

Voeding

Dieet
In het wild vooral kleine gewervelden: muizen en spitsmuizen, kikkers, jonge vogels, eieren en jonge konijnen. Jongen eten in het wild ook kleine hagedissen en kikkertjes.
Jonge dieren
Jongen kunnen moeilijk aan knaagdieren te krijgen zijn.
Volwassen dieren
Volwassen adders kunnen maanden zonder voer; drachtige vrouwtjes eten niet.
Supplementen
Bij hele prooidieren normaal niet nodig.
Water
Altijd vers water in een stevige bak.

Voortplanting

Geslachtsrijp
Ca. 3–4 jaar.
Man of vrouw?
Mannetjes grijs tot lichtbruin met een sterk contrasterende zwarte zigzagstreep; vrouwtjes meestal bruin met een minder contrasterende, donkerbruine streep. Vrouwtjes zijn groter.
Paring
In het voorjaar, meestal april, kort na de winterrust. Een goede winterrust is nodig voor de voortplanting. Vrouwtjes krijgen meestal eens in de twee jaar jongen.
Eieren of levend
levendbarend
Legsel
4–20 jongen, gemiddeld ca. 12.
Incubatie
Draagtijd ca. 3–4 maanden; jongen worden meestal in augustus of september geboren.
Jongen
Jongen zijn direct zelfstandig en hebben al werkend gif; apart opvangen en met dezelfde voorzichtigheid behandelen.

Ziekten en aandoeningen

Luchtweginfectie

Signalen: Piepende ademhaling, slijm bij bek of neus, ademen met open bek.

Oorzaak en preventie: Vaak verkeerde temperatuur, te vochtig of stress. Laat een reptielendierenarts kijken.

Problemen rond de winterrust

Signalen: Sterk vermageren, niet goed wakker worden, sterfte tijdens of na de winterrust.

Oorzaak en preventie: Alleen gezonde, goed gevoede dieren met een leeg darmkanaal in winterrust; vorstvrij en niet te warm. Overleg met een reptielendierenarts.

Parasieten (mijten, wormen)

Signalen: Vermageren, slechte ontlasting, weigeren te eten, mijten rond ogen en schubben.

Oorzaak en preventie: Nieuwe dieren in quarantaine; laat de ontlasting onderzoeken door een reptielendierenarts.

Twijfel je over de gezondheid van je dier? Ga altijd naar een dierenarts met ervaring in reptielen.

Benodigde ervaring

expert

Giftig (gifslang met voorste giftanden). Vraagt een uitbraakveilig terrarium op slot, werken met haak en tang, een noodplan bij een beet en een goed geregelde winterrust. Het dier is gevoelig in gevangenschap en wordt zelden goed oud. Wilde adders vangen is verboden.

Status en regels

CITES
Niet vermeld
Europese Unie
Niet vermeld in de bijlagen van EU 338/97; staat ook niet in de Habitatrichtlijn. Wel in bijlage III van het Verdrag van Bern.
IUCN Rode Lijst
Niet bedreigd (LC) wereldwijd; op de Nederlandse Rode Lijst (2023) kwetsbaar
In Nederland
De adder is in Nederland beschermd onder de Omgevingswet. In het wild is het zonder omgevingsvergunning verboden een adder opzettelijk te doden of te vangen, of zijn voortplantings- en rustplaatsen (zoals overwinteringsplaatsen) te beschadigen of te vernielen. Een adder uit het wild houden mag dus niet. Voor in gevangenschap gekweekte adders is geen landelijk bezitsverbod of vergunningplicht gevonden; bewaar wel bewijs van legale herkomst (bijv. kweekverklaring en aankoopbewijs). Sommige gemeenten hebben in hun APV regels over gevaarlijke dieren: controleer dit bij je eigen gemeente. Een positieflijst voor reptielen is in voorbereiding en kan dit veranderen. Let op: in Noordrijn-Westfalen (net over de grens) is het sinds 2021 voor particulieren verboden nieuwe gifslangen, waaronder adders, aan te schaffen.

Deze caresheet is samengesteld door Reptiles Twente. Elk dier is anders: neem bij twijfel contact met ons op of raadpleeg een reptielendierenarts.

Ook andere soorten ontmoeten? Deze soort blijft thuis, maar er gaan genoeg andere dieren mee op bezoek.

← Terug naar alle dieren